Nennii Historia Britonum 40

[De arce regi aedificanda]

Et postea rex ad se inuitauit magos suos, ut quid faceret ab eis interrogaret. At illi dixerunt, 'In extremos fines regni tui uade, et arcem munitam inuenies, ut te defendas; quia gens, quam suscepisti in regno tuo, inuidet tibi et te per dolum occidet, et uniuersas regiones, quas amasti, occupabit cum tua uniuersa gente post mortem tuam.' 

• ut final : 
• rex ad se inuitauit magos suos, ut quid faceret ab eis interrogaret
• arcem munitam inuenies, ut te defendas
• interrogativa indirecta: ut quid faceret ab eis interrogaret

Despois o rei chamou á súa presencia aos seus adiviños, para lles preguntar que debía facer. Eles dixeron: "Vai aos confíns do teu reino, atoparás unha fortaleza fortificada para que te defendas; porque a nación que acolliches no teu reino, tenche envexa e hate matar con traizón, todas as terras que amaches ocupará con toda a túa xente despois da túa morte".

Et postea ipse cum magis suis arcem adipisci uenit, et per multas regiones multasque prouincias circumdederunt, et illis non inuenientibus, ad regionem, quae uocatur Guined, nouissime peruenerunt; et illo lustrante in montibus Hereri, tandem in uno montium loco, in quo aptum erat arcem condere, adeptus est. 

• ablativo absoluto : 
• illis non inuenientibus
• illo lustrante in montibus Hereri

Despois el mesmo cos seus adiviños decidiu buscar a fortaleza; por moitas rexións e provincias deron voltas e, sen a atoparen, finalmente chegaron a unha rexión que se chama Guined; e mentres o rei camiñaba polos montes Hereri, finalmente nun lugar dos montes, atopou un lugar no que era axeitado construír a fortaleza.

Et magi ad illum dixerunt, 'Arcem in isto loco fac, quia tutissima a barbaris gentibus in aeternum erit.' Et ipse artifices congregauit, id est, lapicidînas, et ligna et lapides congregauit, et cum esset congregata omnis materia, in una nocte ablata est materia, et tribus uicibus iussit congregari, et nusquam comparuit.

• cum histórico : cum esset congregata omnis materia

Os adiviños dixéronlle: "Fai unha fortaleza neste lugar, porque será moito segura contra as nacións bárbaras por sempre". E reuniu artesáns, isto é, canteiros, e reuniu leña e pedras, e despois de ser reunida todo o material, nunha noite desapareceu o material, e por tres veces mandou que se reunira, e nunca apareceu.

Et magos arcessiuit et illos percunctatus est, quae esset haec causa malitiae, et quid hoc eueniret. At illi responderunt, 'Nisi infantem sine patre inuenies et occidetur ille, et arx a sanguine suo aspergatur, nunquam aedificabitur in aeternum.'

• Interrogativa indirecta: illos percunctatus est, quae esset haec causa malitiae, et quid hoc eueniret

Fixo chamar aos adiviños e preguntoulles cal fora a causa da desgracia, e por que isto acontecera. Pero eles responderon: "A non ser que atopes un neno pequeno sen pai e o mates, e a fortaleza sexa regada co seu sangue, nunca se construirá para sempre".

Nennii Historia Britonum 39

[Guorthigirnus filiam suam uxorem ducit et filium suum Sancto Germano dare conatur] 

Iam super omnia mala adiiciens Guorthigirnus accepit filiam suam uxorem sibi, et peperit ei filium; et hoc cum compertum esset a Sancto Germano, eum corripere uenit cum omni clero Brittonum. 

• Dobre acusativo (CD + C.Pvo.) : accepit filiam suam uxorem sibi
• cum histórico : hoc cum compertum esset a Sancto Germano

Engadindo <un novo mal> sobre todos os males, Guortixirno tomou a súa filla como esposa, e enxendroulle un fillo; despois de que isto foi coñecido por Santo Xermano, veu acusalo con todo o clero dos britóns.

Et dum conuenta esset magna synodus clericorum ас laicorum in uno consilio, ipse rex praemonuit filiam suam ut exiret ad conuentum, et ut daret filium suum in sinum Germani, et ut diceret quod ipse erat pater filii; et mulier fecit sicut erat edocta.

• dum + subx. = cum histórico : dum conuenta esset magna synodus clericorum ас laicorum in uno consilio
• praemonere aliquem ut aliquod faciat (ut?) : ipse rex praemonuit filiam suam ut exiret ad conuentum 
• quod conxunción completiva (que) : ut diceret quod ipse erat pater filii

E mentres se reunía o grande sínodo dos clérigos e dos leigos nun único consello, o mesmo rei advertiu a súa filla que saíse á reunión e que puxese a seu fillo no colo de Xermano, e que dixese que el era o pai do fillo; a muller fixo como se lle instruíra.

Germanus autem eum benigne accepit et dicere coepit, 'Pater tibi ero, nec te dimittam, nisi mihi nouacula cum forcipe pectineque detur, et ad patrem tuum carnalem tibi dare liceat.' Et oboediuit puer, et usque ad auum suum patremque carnalem Guorthigirnum perrexit, et puer illi dixit, 'Pater meus es, caput meum tonde et comam capitis mei.'

Pero Xermano aceptouno con cariño e comezou a dicir: "Serei teu pai, e non te hei deixar, a non ser que se me dea unha navalla con tenaces e peite y que lla poidas dar a teu pai carnal". E obedeceu o neno, até seu avó e pai carnal, Guortixirno, foi e díxolle o rapaz: "Es meu pai, rasura a miña cabeza e a cabeleira da miña cabeza".

Et ille siluit et tacuit, et puero respondere noluit, sed surrexit et iratus est ualde, ut a facie Sancti Germani fugeret, et maledictus est, et damnatus a Sancto Germano et omni Brittonum consilio.

• ut final : ut a facie Sancti Germani fugeret

E el gardou silencio e non quixo responder ao rapaz, senón que se ergueu e alporizouse moite, para fuxir da presencia de Santo Xermano, e foi maldito e condenado por Santo Xermano e por todo o consello dos britóns.

Nennii Historia Britonum 38

[Multi Saxones, ab Hencgisto inuitati, ad Brittanniam ueniunt]

Et dixit Hencgistus ad Guorthigirnum 'Ego sum pater tuus, et consiliator tui ero, et noli praeterire consilium meum unquam, quia non timebis te superari ab ullo homine, neque ab ulla gente, quia gens mea ualida est. Inuitabo filium meum cum fratrueli suo, bellatores enim uiri sunt, ut dimicent contra Scottos; et da illis regiones, quae sunt in aquilone, iuxta murum, qui uocatur Guaul.' 

• AcI: non timebis te superari ab ullo homine
• ut final : Inuitabo filium meum cum fratrueli suo, [...], ut dimicent contra Scottos

Dixo Hencxisto a Guortixirno: "Eu son teu pai, e serei o teu conselleiro, non ignores nunca o meu consello, porque non temerás ser vencido por ningún home nin por ningunha nación, porque a miña nación é forte. Hei chamar a meu fillo con seu curmán, pois son guerreiros, para que loiten contra os escotos; dálles as terras que están ao norte, ao carón do muro que se chama Guaul".

Et iussit ut inuitaret eos, et inuitati sunt Octha et Ebissa cum quadraginta ciulis. At ipsi, cum nauigarent circa Pictos, uastauerunt Orcades insulas, et uenerunt et occupauerunt regiones plurimas ultra Mare Frenessicum, usque ad confinium Pictorum. 

• iubeo + ut : iussit ut inuitaret eos
• cum histórico : cum nauigarent circa Pictos

Mandou que os chamara, e foron chamados Octha e Ebisa con corenta naves de guerra. Pero eles, navegando ao redor das terras dos pictos, devastaron as illas Órcadas, viñeron e ocuparon moitísimas terras alén do Mar Frenésico, até o confín dos pictos.

Et Hencgistus semper ciulas ad se paulatim inuitauit, ita ut insulas de quibus uenerant absque habitatore relinquerent, et dum gens illius creuisset et in uirtute et in multitudine, uenerunt ad supradictam ciuitatem Cantorum.

• ut consecutivo : ita ut ínsulas de quibus uenerant absque habitatore relinquerent
• dum + plpf. de subx. = cum histórico : dum gens illius creuisset et in uirtute et in multitudine

Hencxisto pouco a pouco pero sen pausa chamou onda el naves de guerra, de modo que deixaban as illas de onde viñan sen habitantes, e despois de que a súa xente medrara en fortaleza e número, viñeron á devandita cidade dos Cantos.

Nennii Historia Britonum 37

[De consilio Hencgisti ad regionem Brittanniae capiendam]

Hencgistus autem, cum esset uir doctus atque astutus et callidus, cum explorasset super regem inertem et super gentem illius, quod sine armis utebantur, inito consilio, dixit ad regem Brittannicum, 'Pauci sumus, si uis mittemus ad patriam nostram, ut inuitemus milites de militibus nostrae regionis, ut amplior sit numerus ad certandum pro te, et pro gente tua.' 

• cum histórico : 
• cum esset uir doctus atque astutus et callidus, 
• cum explorasset super regem inertem et super gentem illius
• ablativo absoluto : inito consilio
• ut final:
• ut inuitemus milites de militibus nostrae regionis
• ut amplior sit numerum
• xerundio : ad certandum

Hencxisto en troques, sendo un home sabio, astuto e intelixente, despois de pescudar acerca daquel rei covarde e da súa nación, porque vivían sen armas, tomada unha resolución, dixo ao rei británico: "Somos poucos, se queres enviaremos aviso á nosa patria, para convidarmos a soldados de entre os soldados da nosa rexión, para que o número sexa máis grande para loitarmos por ti e pola túa xente". 

Et ille impetrauit ut facerent, et miserunt, et legati transfretauerunt trans Tythicam uallem, et reuersi sunt cum ciulis sedecim, et milites electi uenerunt in illis, et in una ciula ex eis uenit puella pulchra facie atque decorosa ualde, filia Hencgesti.

• ut completivo : impetrauit ut facerent

E el conseguiu que o fixesen, e enviaron embaixadores que cruzaron o mar tras o val Títico, e regresaron con dezaséis naves de guerra, e soldados escollidos viñeron nelas, e nunha nave de guerra daquelas veu unha rapaza de cara bonita e moito fermosa, filla de Hencxesto.

Postquam autem uenissent ciulae, fecit Hencgistus conuiuium Guorthigirno et militibus suis, et interpreti suo, qui uocabatur Ceretic, et puellam iussit ministrare illis uinum et siceram, et inebriati sunt et saturati nimis. 

• aliquem iubere aliquod facere : puellam iussit ministrare illis uinum et siceram

Pero despois de que chegaran as naves de guerra, fixo Hencxisto un banquete para Guortixirno e para os seus soldados, e máis para o seu intérprete, que se chamaba Ceretic, e á rapaza mandou servirlles viño e cervexa, e emborracháronse e comeron de máis.

Illis autem bibentibus, intrauit Sathanas in corde Gurthigirni ut amaret puellam, et postulauit eam a patre suo per interpretem suum, et dixit, 'Omne quod postulas a me impetrabis, licet dimidium regni mei.' 

• Ablativo absoluto : Illis autem bibentibus
• ut final : intrauit [...] ut amaret puellam

Pero estando eles a beber, entrou Satanás no corazón de Gurtixirno para que desexase á rapaza, e pediulla a seu pai a través do seu intérprete, e dixo, "Todo o que pides conseguirás de min, aínda que sexa a metade do meu reino".

Et Hencgistus, inito consilio cum suis senioribus, qui uenerant secum de insula Oghgul, quid peterent regi pro puella, unum consilium cum illis omnibus fuit, ut peterent regionem, quae in lingua eorum uocatur Cantguaraland, in nostra autem lingua Chent. 

• ablativo absoluto : inito consilio
• ut completivo (aposición) : unum consilium cum illis omnibus fuit, ut peterent regionem

E Hencxisto, despois de consultar cos seus maiores, que viñeran con el dende a illa de Oghgul, acerca de que lle pedirían ao rei pola rapaza, a decisión unánime foi que pedisen a rexión que na lingua dos saxóns se chama Cantguaraland, na nosa lingua en troques Chent.

Et dedit illis, Guoyrancgono regnante in Cantia, et inscius erat quia regnum ipsis tradebatur Paganis, et ipse solus in potestatem illorum clam dari; et sic data est puella illi in coniugium, et dormiuit cum ea, et amauit eam ualde.

E déullela, reinando Guoirancgono in Cantia, e era descoñecedor de que o reino se lle entregaba aos pagáns, e de que el, so, era entregado ao poder daqueles ás agachadas; e déuselle así a rapaza a el en matrimonio, e durmiu con ela, e amouna moito.

Nennii Historia Britonum 36

[De pacto cum Saxonibus a Britonibus uiolato]

Factum est autem postquam metati sunt Saxones in supradicta insula Tanet, promisit rex supradictus dari illis uictum et uestimentum absque defectione; et placuit illis, et ipsi promiserunt expugnare inimicos eius fortiter. At illi barbari, cum multiplicati essent numero, non potuerunt Brittones cibare illos. Cum postularent cibum et uestimentum sicut promissum erat illis, dixerunt Brittones, 'Non possumus dare uobis cibum et uestimentum, quia numerus uester multiplicatus est, sed recedite a nobis, quia auxilio uestro non indigemus.' Et ipsi consilium fecerunt cum maioribus suis, ut pacem disrumperent.

• Exemplo do uso de metor(1) = acampar > asentarse.
• Exemplo de cum histórico: 
• illi barbari, cum multiplicati essent numero
• Cum postularent cibum et uestimentum
• Exemplo de ut final: ut pacem disrumperent

Pero aconteceu isto despois de que os saxóns se asentaran na devandita illa de Tanet, prometeu o devandito rei que se lles daría alimento e vestido sen falta; e próugolles, e eles pola súa banda prometeron atacar aos inimigos do rei con firmeza. Pero despois de que aqueles bárbaros se multiplicasen en número, non puideron os britóns alimentalos. Ao pediren o alimento e o vestido como se lles prometera, dixeron os britóns: "non vos podemos dar alimento e vestido, porque o voso número se multiplicou, pero marchade de onda nós, porque non precisamos da vosa axuda". E eles mesmos deliberaron cos seus maiores para romperen a paz.

Nennii Historia Britonum 35

[De seruo seruato et rege facto]

In crastino die ille uir, qui hospitalis fuit illis, credidit et baptizatus est cum omnibus filiis suis, et omnis regio cum eis; cui nomen erat Catel, et benedixit ei, et addidit et dixit, 'Non deficiet rex de semine tuo,' (ipse est Catell Durnluc,) 'et tu solus rex eris ab hodierna die.' 

Ao día seguinte aquel home que os acollera hospitalariamente creu e recibiu o bautismo con todos os seus fillos, e toda a rexión con eles; o seu nome era Catel, e beiceuno, e engadiu e dixo: "Non deixará de haber un rei da túa semente" (el mesmo é Catel Durnluc) "e ti serás o único rei a partir do día de hoxe".

Et sic euenit; et impletum est quod dictum est per Prophetam dicentem, 'Suscitans de puluere egenum, et de stercore erigens pauperem, ut sedeat cum principibus, et solium gloriae teneat.' Iuxta uerba Sancti Germani rex de seruo factus est, et omnes filii eius reges facti sunt, et de semine illorum omnis regio Pouisorum regitur usque in hodiernum diem.

• Exemplo de participio de presente concertado: per Prophetam dicentem
• Exemplo de ut final: ut sedeat cum principibus, et solium gloriae teneat

E así aconteceu; e cumpriuse o que foi dito polo profeta cando di: "levantando do po ao necesitado, e do esterco elevando ao pobre, para que sente con príncipes, e teña o solio da gloria". Segundo as palabras de Santo Xermano de servo foi feito rei, e todos os seus fillos foron feitos reis, e toda a rexión dos Povisos é gobernada pola súa descendencia até o día de hoxe.

Nennii Historia Britonum 33

[De miraculis Sancti Germani]

Iterum de mane surrexerunt, ut impetrarent salutationem tyranni; at ipsi, cum orarent et exspectarent iuxta portam arcis, et ecce! uir unus currebat, et sudor illius a uertice usque ad plantas pedum distillabat.

Erguéronse de novo pola mañá, para tentar saudar ao tirano; pero mentres eles mesmos oraban e agardaban xunto á porta da fortaleza, velaiquí que un home viña correndo, e a suor caíalle da cabeza ás plantas dos pés.

• Exemplo de cum histórico : cum orarent et exspectarent iuxta portam arcis

Inclinauit se ante illos, et dixit Sanctus Germanus, 'Credis in sanctam Trinitatem?' et respondit illi, 'Credo' et baptizatus est, et osculauit eum. Et dixit illi, 'Vade in pace, in ista hora morieris, et Angeli Dei in aere exspectant te, ut gradieris cum illis ad Dominum, cui credidisti.' 

Inclinouse ante eles e dixo Santo Xermano, "Cres na Santa Trinidade?" e respóndelle, "Creo". Recibiu o bautismo e bicouno. E díxolle, "Vai en paz, nesta hora vas morrer, e os anxos de Deus agárdante no ceo, para que vaias con eles onda o Señor, no que criches".  

• Exemplo de ista por hac? : in ista hora morieris
• Exemplo de ut final : Angeli Dei in aere exspectant te, ut gradieris cum illis ad Dominum

Et ipse laetus intrauit in arcem, et Praefectus tenuit illum et alligauit, et ante tyrannum ductus et interfectus est. Mos enim erat apud nequissimum tyrannum nisi quis ante solis ortum peruenisset ad seruitutem in arce, interficiebatur. Et manserunt tota die iuxta portam ciuitatis, et non impetrauerunt ut salutarent tyrannum.

El mesmo entrou ledo na fortaleza, e o prefecto prendeuno e atouno e ante o tirano foi conducido e foi morto. Pois era o costume dese malvadísimo tirano que se alguén antes da saída do sol non chegase ao servizo na fortaleza, era morto. E ficaron durante todo o día xunto á porta da cidade, e non conseguiron saudar ao tirano.

• Exemplo de oración condicional (pret. plpf. subx + imperfecto ind.) : nisi quis ante solis ortum peruenisset ad seruitutem in arce, interficiebatur
• Exemplo de ut completivo : non impetrauerunt ut salutarent tyrannum.

Nennii Historia Britonum 28

[De regno deiecto Romanorum]

Hucusque regnauerunt Romani apud Brittones quadringentis et nouem annis. Brittones autem deiecerunt regnum Romanorum, neque censum dederunt illis, neque reges eorum acceperunt ut regnarent super eos, neque Romani ausi sunt ut uenirent Brittanniam ad regnandum amplius, quia duces illorum Brittones occiderant.

Até este momento reinaron os romanos sobre os britóns durante catrocentos nove anos. Pero os britóns rexeitaron o mando dos romanos, e non lles pagaron tributo, nin aceptaron que os seus reis reinasen sobre eles, nin os romanos ousaron vir a Britania para reinaren por máis tempo, porque os britóns mataran aos seus xenerais.

• ut + subxuntivo con valor final : neque reges eorum acceperunt ut regnarent super eos
• ut + subxuntivo no canto de infinitivo : neque Romani ausi sunt ut uenirent Brittanniam. Entendo que se audeo acepta acusativo CD ou Infinitivo, a oración de ut no texto latino é un exemplo de ut completivo, non final.
• construción de xerundio final : ad regnandum amplius
• CCL aonde sen preposición con lugar maior : ut uenirent Brittanniam
• Exemplo abigüidade nominativo / acusativo : quia duces illorum Brittones occiderant. Soamente o contexto permite saber quen matara a quen.

Nennii Historia Britonum 25

[De Quinto Constantio, Constantini magni filio]

Quintus Constantius, Constantini magni filius fuit, et ibi moritur, et sepulcrum illius monstratur iuxta urbem, quae uocatur Cair Segeint; ut litterae, quae sunt in lapide tumuli, ostendunt. Et ipse seminauit tria semina, id est, auri, argenti, aerisque, in pauimento supradictae ciuitatis, ut nullus pauper in ea habitaret unquam; et uocatur alio nomine Minmanton.

Quinto Constancio foi fillo de Constantino o Grande e alí morre; o seu sepulcro pódese ver xunto á cidade que se chama Cair Segeint; como as letras que están na lápida do túmulo mostran. E el mesmo sementou tres sementes, a saber, de ouro, de prata e de bronce no chan da devandita cidade, para que ningún pobre habitase nela nunca; e tamén é coñecida por outro nome, Minmanton.

Exemplos:

• ut + indicativo : sepulcrum illius monstratur iuxta urbem, [...]; ut litterae, quae sunt in lapide tumuli, ostendunt.
• ut + subxuntivo, final : Et ipse seminauit tria semina, [...], auri, argenti, aerisque, [...], ut nullus pauper in ea habitaret unquam;

Nennii Historia Britonum 23

[De aduentu Seueri imperatoris et de muro ab eo deducto]

Tertius fuit Seuerus, qui transfretauit ad Brittannos; ubi, ut receptas prouincias ab incursione barbarica faceret tutiores, murum et aggerem a mari usque ad mare per latitudinem Brittanniae, id est, per centum triginta duo millia passuum, deduxit; et uocatur Brittannico sermone Guaul. Propterea iussit fieri inter Brittones et Pictos et Scottos; quia Scotti ab occidente, et Picti ab aquilone unanimiter pugnabant contra Brittones, nam et ipsi pacem inter se habebant; et non multo post intra Brittanniam Severus moritur.

O terceiro foi Severo, que cruzou o mar até os britanos; unha vez aquí, para facer máis seguras as provincias recuperadas fronte unha incursión bárbara, fixo un muro e un terraplén de mar a mar ao largo de Britania, isto é, ao longo de centro trinta e dúas millas; e chámase na lingua británica "guaul". E por esta razón mandou que se fixese entre os britóns e os pictos e os escotos; porque os escotos dende o oeste e os pictos dende o norte en alianza loitaban contra os britóns, pois eles mesmos entre si estaban en paz; e non moito despois en Britania morre Severo.

Exemplos:

• ut + subxuntivo, final : ut receptas prouincias ab incursione barbarica faceret tutiores, murum et aggerem [...] deduxit